Nieuwsbrief gebiedsontwikkeling Spijk
Wat is er gebeurd?
Tussen 2017 en begin 2019 werd ongeveer 670.000 ton staalslakken aangevoerd voor de aanleg van een golfbaan met geluidswal. Staalslakken zijn restmateriaal uit de staalindustrie dat als bouwstof mag worden toegepast.
De aannemer werkte echter niet volgens de voorschriften, waardoor de staalslakken direct in contact kwamen met regen- en grondwater. Hierdoor ontstond verontreiniging van het oppervlaktewater met zware metalen en een te hoge pH-waarde (pH 12). Ook de bodem raakte verontreinigd. In 2019 heeft de gemeente het werk na het ontdekken van de verontreiniging stilgelegd en de aanvoer van meer staalslakken voorkomen. Vanaf 2020 is gewerkt aan het opruimen en concentreren van de vervuilde grond en staalslakken. Na juridische procedures kwam er in 2023 een nieuwe initiatiefnemer (exploitant van de golfbaan) die verder is gaan werken aan het verhelpen van milieuschade.
Wat is de oplossing?
Er is de afgelopen jaren intensief samengewerkt tussen verschillende organisaties om tot een oplossing te komen. De initiatiefnemer is verantwoordelijk voor de oplossing. Om dit te realiseren is in 2023 een samenwerkingsovereenkomst gesloten waarin de initiatiefnemer heeft afgesproken de staalslakkenproblematiek op te lossen en waarbij een zonnepark wordt gerealiseerd. Dit als onderdeel van een integrale gebiedsvisie voor de ontwikkeling van het gebied. Tegen de vergunning voor het zonnepark loopt op dit moment een hoger beroep.
De focus ligt in eerste instantie op het zo snel en zorgvuldig mogelijk realiseren van een definitieve oplossing. De afgelopen periode zijn verschillende opties onderzocht om te bepalen wat technisch, juridisch en financieel haalbaar is. Voor verschillende omwonenden zou het afvoeren van de staalslakken de meest ideale oplossing zijn. Ook naar deze mogelijkheid is gekeken. De Raad van State heeft in 2024 echter geoordeeld dat de gemeente West Betuwe niet kan afdwingen dat de staalslakken van het terrein worden verwijderd. Daarnaast maken de enorme hoeveelheid materiaal, de impact van de werkzaamheden en de kosten deze optie niet realistisch. Onderzoek wijst bovendien uit dat er op realistische afstand van de locatie geen afnemer is die zo’n grote hoeveelheid wil overnemen.
De gemeente, de provincie, de omgevingsdienst en het waterschap denken daarom serieus na over het op het terrein inkapselen van de staalslakken. Dit plan, waarbij de staalslakken op het terrein zelf veilig worden ingepakt en afgedekt, lijkt de snelste en meest realistische route om verdere milieuschade tegen te gaan. Bij deze oplossing wordt ook een damwand geplaatst om invloed op de nabijgelegen Betuweroute te voorkomen.
De staalslakken worden op locatie opgehoogd, op folie geplaatst en afgedekt met meerdere lagen: een waterkerende folie, een drainagelaag en een leeflaag met grond en beplanting. Zo wordt voorkomen dat regen- en grondwater in contact komen met het materiaal en blijft het terrein veilig te gebruiken. Onafhankelijke onderzoeken wijzen er vooralsnog op dat dit binnen de huidige wetgeving de meest kansrijke route is naar een duurzame oplossing voor mens en milieu.
Waar staan we nu?
In de media en ook bij het Rijk is het afgelopen jaar veel aandacht gekomen voor staalslakken. Dit heeft geleid tot een tijdelijk verbod rondom het gebruik ervan, dat in juli 2025 is ingegaan (toelichting verderop). Het Rijk onderzoekt nu hoe verder te gaan met staalslakken. Op 25 september was er een Rondetafelgesprek in de Tweede Kamer waar verschillende partijen hun standpunt presenteerden. Tijdens dat Rondetafelgesprek is ook de situatie in Spijk besproken.
Op 22 oktober jl. vond een bestuurlijk overleg plaats tussen gemeente, provincie, omgevingsdienst, waterschap en Staatssecretaris Aartsen. Tijdens dit overleg benadrukten de decentrale overheden de zorgplicht, het belang van tempo en de verantwoordelijkheid om de leefomgeving te beschermen.
In dit overleg is afgesproken dat openstaande technische en juridische vragen worden beantwoord en dat het overleg wordt voortgezet om te kijken naar de mogelijkheden voor een oplossing in Spijk. Het ontwerp en de uitvoering van de oplossing is een verantwoordelijkheid van de initiatiefnemer en moet technisch wel kunnen. Daarover geeft de Advieskamer Bodembescherming advies. Dat wordt medio december verwacht en is bepalend voor de oplossing. Alle betrokken partijen werken nu toe naar een haalbaar pakket aan maatregelen. De verwachting is dat dit in januari 2026 kan worden bereikt. De gemeente zorgt voor korte lijnen tussen alle overheden.
Parallel hieraan werkt de gemeente aan het actualiseren van de samenwerkingsovereenkomst met de initiatiefnemer, zodat afspraken over uitvoering, beheer, planning en toezicht tijdig zijn vastgelegd.
Hoe wordt er over staalslakken gedacht?
Het denken over staalslakken is landelijk sterk veranderd. Staalslakken mochten al lang alleen onder bepaalde voorwaarden worden toegepast, maar de risico's bij onzorgvuldig gebruik zijn steeds duidelijker geworden. Dit heeft geleid tot aangescherpte regels, waaronder het tijdelijke verbod sinds juli 2025.
De tijdelijke regeling ‘verbod en vergunningplicht toepassing LD- en ELO-staalslak' is ingesteld door de Staatssecretaris en in werking getreden op 23 juli 2025. Het is tijdelijk verboden om bouwstoffen met daarin meer dan 20 procent staalslak in of op de bodem toe te passen in een laagdikte van meer dan 0,5 meter of op locaties waar inname of inhalatie mogelijk is. Dit verbod geldt voor minimaal één jaar, mogelijk verlengd met een half jaar. In die periode doet het ministerie onderzoek naar de milieu- en gezondheidseffecten van staalslakken. Dit kan leiden tot aangescherpte regelgeving.
Vanaf 1 januari 2026 geldt een informatieplicht: organisaties moeten het bevoegd gezag tijdig informeren over waar en hoe staalslakken worden gebruikt. Verschillende overheidsinstanties zoals Omgevingsdienst NL, GGD Leefomgeving en de Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT) hebben dit najaar hun visie gegeven. De periode van het tijdelijke verbod wordt gebruikt om te komen tot duidelijkere en beter uitvoerbare regelgeving.
Meer lezen: Omgevingsdienst NL | GGD Leefomgeving | ILT position paper
Wat is het tijdelijke verbod op toepassing staalslakken?
Voor Spijk zou dit tijdelijke verbod betekenen dat tot medio 2026, mogelijk tot eind 2026, niet gewerkt mag worden aan de eindoplossing. Alle betrokken decentrale overheden zijn het er echter over eens dat deze situatie uitzonderlijk is, dat het al veel te lang duurt en dat niemand erbij gebaat is als er een jaar lang niks gebeurt.
Er een uitzondering mogelijk: in bijzondere gevallen kan ontheffing worden verleend. De initiatiefnemer treft de voorbereidingen om zo'n ontheffing aan te vragen, zodat het milieuprobleem in Spijk toch eerder kan worden opgelost. De decentrale overheden ondersteunen deze aanvraag actief en hebben bij de Staatssecretaris aangedrongen om deze ontheffing te verlenen, gezien de urgentie van de situatie.
Ondertussen wordt het beheersplan geüpdatet om de situatie veilig te houden. Zodra het Rijk de ontheffingsaanvraag heeft beoordeeld en verleend, kan snel worden gestart met de uitvoering.
Meer informatie: Informatie over het tijdelijk verbod
Hoe staat het ervoor op locatie?
In totaal moest 26 hectare grond waar staalslakken lagen worden aangepakt. Het terrein is deels afgegraven en de bovenlaag gesaneerd. De afgegraven staalslakken zijn verzameld in een depot van 600 bij 100 meter op het terrein. De vervuilde oppervlakte is zo teruggebracht van 26 naar 6,5 hectare en de niet toepasbare grond is afgevoerd naar een erkende verwerker.
Het gebied is afgedamd om verspreiding van verontreinigd water te voorkomen. Water dat in contact is gekomen met de staalslakken wordt opgevangen in een opslagbassin dat bovenop de staalslakken ligt. Van daaruit wordt het water naar een zuivering geleid en het gezuiverde water wordt geloosd op het oppervlaktewater. Het waterschap controleert of wordt voldaan aan de afgegeven lozingsvergunning en houdt de kwaliteit van het oppervlaktewater in de gaten. Er is ook een extra filter voor PFAS geplaatst. Rondom het staalslakkendepot zijn kleiwallen aangebracht die voorkomen dat water naar het watersysteem stroomt. Aan de noord- west- en zuidzijde van het depot ligt een ringsloot als achtervang, voor als er onverhoopt toch water van de staalslakken afstroomt.
Actuele informatie over de werkzaamheden vindt u op: www.zuidbaan.nl
Wat doet de gemeente aan handhaving?
De gemeente West Betuwe neemt handhaving serieus en treedt op wanneer dit nodig is. Zo is het werk in 2019 direct stilgelegd en zijn er dwangsommen opgelegd om ervoor te zorgen dat verontreinigd water zou worden opgeslagen en verontreinigde grond werd afgevoerd naar een erkende verwerker. De gemeente heeft in 2023 een handhavingsbesluit (last onder dwangsom) opgelegd om te zorgen dat de initiatiefnemer onderzoek doet naar de verontreiniging en de overtredingen ongedaan maakt. Door het tijdelijke landelijke verbod op het verwerken van staalslakken (sinds juli 2025) kan een deel van de werkzaamheden echter voorlopig niet worden uitgevoerd. De gemeente heeft daarom de termijn voor het voldoen aan de last verlengd tot 1 januari 2027. In mei 2025 heeft de gemeente binnen enkele weken handhavend opgetreden tegen stofverstuiving op het terrein.
Omgevingsdienst Rivierenland (ODR) voert in opdracht van de gemeente regelmatig controles uit en houdt toezicht op de naleving van de vergunningsvoorschriften. Er worden regelmatig lucht- en wateronderzoeken gedaan. Het waterschap neemt doorlopend monsters bij zeven verschillende meetpunten. De luchtonderzoeken worden door een erkend extern bedrijf uitgevoerd. Ook de grondwaterkwaliteit wordt regelmatig gecontroleerd door de gemeente, de provincie en de initiatiefnemer.
In de media
De afgelopen jaren zijn veel berichten verschenen over staalslakken. Hieronder twee fragmenten waarin onder andere burgemeester Stoop aan het woord is:
Wie zijn betrokken bij de planvorming en uitvoering?
De eigenaar van de grond, TD2, is samen met ESG initiatiefnemer van de gebiedsontwikkeling. ESG voert de werkzaamheden uit en realiseert het zonnepark. TD2 neemt als eigenaar de maatregelen voor de staalslakken op locatie en beheert het gebied.
De gemeente West Betuwe werkt samen met de provincie Gelderland, Waterschap Rivierenland en Omgevingsdienst Rivierenland om het plan te begeleiden dat leidt tot een duurzame oplossing. We werken hierbij samen met het Rijk, dat constructief meedenkt over de volgende stappen. Ons doel is helder: verdere milieuschade tegengaan op een manier die veilig is voor de omgeving en uitvoerbaar voor alle betrokkenen binnen de kaders van wet- en regelgeving.